فید خوان rss reader

این برنامه ها تلاشی است به هدف شناخت برخی از زبانهای افغانستان که گویندگان و گویشوران کمتری دارند.

سازمان علمی، آموزشی و فرهنگی ملل متحد – یونسکو - سال ۲۰۰۸ میلادی را سال جهانی زبانها و توجه به زبانهای رو به زوال اعلام کرده است.

زبانهای زنده دنیا در حال حاضر بیش از شش هزار برآورد شده است و به گفته زبانشناسان تا سال دو هزار و صد، نیمی از این زبانها نابود می شوند.

یونسکو تلاش دارد برنامه های را در کشورهای مختلف جهان به هدف ضبط و ثبت زبان های در حال زوال به اجرا بگذارد.

یونسکو از تمام دولت ها، سازمان ها، نهادهای آموزشی و انجمن های حرفه ای خواسته است تا فعالیت های خود را برای تقویت احترام و ترویج تمام زبانها و به ویژه زبان های رو به زوال افزایش دهد.

زبان چیست؟

در طول تاریخ اندیشمندان به این پرسش جواب های گوناگونی داده اند. بیش از دو هزار سال پیش، ارسطو فیلسوف مشهور یونانی انسان را "حیوان ناطق" تعریف کرد. این تعریف هنوز طرفدارن زیادی دارد.

ولی امروزه با توجه به دستاوردهای علمی و تحقیقی بشر حتی گفته می شود که زبان خانه وجود است و یا زبان خانه انسان است.

احمد ضیا رفعت، استاد دانشگاه کابل زبان را از بعد زبانشاسانه این گونه تعریف می کند: "زبان عبارت است از نظامی آوایی، رمزی یا سمبولیک، وضعی، قرار دادی، آموختنی و اجتماعی."

در این تعریف ویژگی های اصلی و کاربردی زبان به عنوان مهم ترین عامل ارتباطات و انتقال اندوخته ها مورد توجه قرار گرفته است.

رفعت می گوید: "(زبان) نظام است چون دارای قواعد مشخصی است، صوتی است چون اساس زبان آواز است - نه آنگونه که در گذشته ها اساس زبان را بر نشانه های که نوشته می شد می گذاشتند - رمزی است چون برای هر مدلول یک نشانه گذاشته شده یا به عبارت دیگر رمزگذاری شده است، که گوینده پیامش را با رمز می فرستد و گیرنده آنرا رمز گشایی می کند. وضعی است چون جامعه برای نام گذاری آشیا آنرا قرارداد می کند و آموختنی است زیرا زبان در یک جامعه فرا گرفته می شود. نه اینکه اگر انسانی با تولدش در معرض جامعه ای زبانی خاص قرار نگرفت باز هم بتواند آن زبان را بیاموزد. و اجتماعی است زیرا زبان در معرض اجتماع رشد می یابد و تکثر پیدا می کند."

مولانا

شاعران پارسی گو نیز برداشت های ویژه و تعابیر زیبا از زبان داشته اند.

مولوی جلال الدین محمد بلخی، اندیشمند و شاعر سده هفتم که بیشترین تعبیر را در مورد زبان به کار گرفته است، زبان را این گونه وصف می کند.

این زبان چون سنگ و هم آهن وشست
وانک بجهد از زبان چون آتش است

آدمی مخفی ست در زیر زبان
این زبان پرده ست بر درگاه جان

چونکه بادی پرده را درهم کشید
سر صحن خانه شد برما پدید

تکامل زبان

و اما زبان به عنوان یک ویژگی انسانی از چه زمانی کاربرد داشته است؟

دکتر عبدالغفور آرزو، نویسنده و پژوهشگر افغان قدمت زبان را به اندازه قدمت انسان می داند و می گوید زبان های اولیه زبان های تصویری بودند.

آقای آرزو می گوید: "ضرورت حرکت تکامل اجتماعی بسوی کمال، سبب شده که چیزی به نام زبان، به عنوان یگانه وسیله ارتباط جمعی و حلقه وصل انسانها آفریده شود. از همین جهت است که انسانهای نخستین در نهایت با زبان تصویری با هم حرف می زدند."

او می افزاید: "بعدا کلمات آفریده می شود، حروف آفریده می شود و بعد در فرایند تکامل زبان از صامت به مصوت بودن تغییر می کند و زبان امروزی ما همان زبان تصویری است که در گذشته در غارها با الهام گرفتن از غروب و طلوع آفتاب شکل یافته بود."

تنوع انسانی تنوع زبانی را نیز به همراه داشته است. انسانها همان گونه که به نژادها و ملیت های مختلف تعلق دارند به همان میزان به زبان های گوناگون نیز سخن می گویند.

دلیل تنوع زبانی میان انسان ها از کجا ناشی می شود؟ دکتر عبدالغفور آرزو، نویسنده و محقق می گوید: "برخی زبان شناسان استدلال بر این دارند که کلونی ها و تجمعات انسانی به مرور متکثر شدند و یا هم به دلیل هجرت از گوشه ای به گوشه ای دیگر زبان از حالت ساده و بسیط بودن به سمت ترکیبی شدن و پیچیده شدن حرکت کرده است."

او می افزاید: "بنا اگر به عامل زبان مشترک همه ای انسانها باور نداشته باشیم این را می توان گفت که عامل تحول زبان ها جغرافیا است."

زبانهایی که می میرند

زبان همچون موجودی زنده در معرض انقراض و نابودی قرار دارد. در گذشته های دور انسان ها به زبان های سخن می گفتند که در حال حاضر کسی به آنها سخن نمی گوید.

زبان لاتین مهم ترین و شناخته ترین زبان عصر قدیم است که حالا کسی به آن سخن نمی گوید.همینطور زبانهای دیگری نیز از بین رفته اند.

اسماعیل اکبر، نویسنده افغان دلیل انقراض زبان ها را در عدم رقابت آنها با رشد و توسعه جوامع و زبان های غنی تر دیگر می داند.

آقای اکبر می گوید: "زبان وقتی در مسیر تحول مدنی قرار نگرفت توقف می کند و یا به نفع زبان دیگری جا خالی می کند و اگر در مسیر تحول مدنی قرار گرفت به پیش می رود."

او می افزاید: "مثلا زبان پامیری ها به دلیل اینکه در مسیر تحول قرار نگرفته در جا مانده است. اصول و قواعد دارد ولی ذخیره لغات آن کم است. تتبعاتی که در مورد زبان پامیری صورت گرفته نشان می دهد که واژه های انتزاعی نیز در این زبانها وجود دارند حتی مفاهیم هستی شناسانه در آنها وجود دارند ولی به دلیل اینکه کنار مانده اند، به این دلیل از رشد باز مانده اند."

جهانی شدن

برخی پژوهشگران پدیده جهانی شدن را نیز در مرگ و میر زبانها موثر می دانند. دکتر عبدالغفور آرزو نویسنده و پژوهشگر افغان می گوید: " هفت هشت زبان، به عنوان زبان های برتر و زنده دنیا هفت، شناخته شده، یعنی این زبانها به دلیل پشتوانه تمدنی خود می توانند بقای خود را تضمین کنند. بطور مثال جاپانی ها هنجار های اقتصادی خود را با معیارهای جهانی اقتصاد مطرح می کنند ولی بحث زبان را با معیارهای بومی زبان خود."

او می گوید: "اما کشورهای که توان اقتصادی و فرهنگی ندارند و هنوز دچار چالش مرحله گذار هستند و چون درگیر چالش های مرحله گذار هستند به دلیل تعصب های قومی و زبانی نتوانسته اند دستگاه زبانی خود را رشد دهند. به همین دلیل این زبانها در مقابل زبانهای زنده دنیا نظیر انگلیسی دچار دگرگونی می شوند."

پدیده جهانی شدن همان گونه که بر ابعاد گوناگون زندگی بشر تاثیرات مثبت و منفی برجای گذاشته زبان ها را نیز به میدان رقابت کشانده است.

یک محقق و زبانشناس فرانسوی به نام لکویت گرانول که در زمینه زبانهای سرخپوستان آمریکا مطالبی منتشر کرده با اشاره به مساله ازبین رفتن زبان ها چنین می نویسد.

(قبل از ورود سفیدپوستان به ایالات متحده کنونی، ۳۰۰ زبان در این منطقه صحبت می شد. در سال ۱۹۹۲ میلادی تعداد این زبانها که برخی از آنها تنها یک گویشور داشته اند، ۱۷۵ زبان اعلام شده است. براساس پیش بینی ها تا پایان قرن حاضر تنها پنج زبان از این تعداد باقی می ماند.)

افغانستان نیز کشوری است با تنوع زبانی. شمار گویشوران برخی زبان های این کشور به مرور زمان کمتر و کمتر شده است.